Onze blinde vlekken en waarom het niet erg is als je even geen idee hebt hoe een probleem op te lossen
Oh nee, ik weet het even niet… paniek!
Vaak is onze eerste reflex bij een probleem: dat moet snel opgelost worden! Zeker in complexe processen of als de druk om te presteren hoog is.
probleem → oplossing, geen oplossing = stress.
Maar juist in het ‘even niet weten’ ligt een kans om het probleem structureel op te lossen. Dat heeft alles te maken met onze blinde vlekken; ze voorkomen dat we de werkelijke oorzaak onderzoeken en ze zorgen ervoor dat we het symptoom direct aanpakken.
Wat zijn blinde vlekken?
Blinde vlekken of ‘vooroordelen’ (de vertaling van het Engelse ‘bias’) zijn onbewuste filters waardoor we de wereld waarnemen. Er bestaan vele varianten van biases, en ze zijn te vergelijken met het onbewust opzetten van een bril waardoor je naar de wereld kijkt.
Een bekend voorbeeld is confirmation bias (‘bevestigingsvooroordeel’). Stel, je hebt een idee en raakt ervan overtuigd dat jouw idee echt briljant is. Alles wat je waarneemt, lijkt jouw overtuiging te bevestigen. Signalen die erop wijzen dat jouw idee minder goed is, negeer je of bagatelliseer je. Vervolgens werk je jouw idee uit tot een plan en breng je dat plan in uitvoering. Als blijkt dat het idee toch niet zo goed was, merk je dat onderweg. Toch blijf je vaak doorgaan totdat je gedwongen wordt te erkennen dat het niet werkt. En zelfs dan zoek je de oorzaak van het falen vaak buiten jezelf.
Deze vooroordelen zorgen ervoor dat we snel een beeld vormen, maar dat beeld is niet objectief. Het wordt gekleurd door onze eigen ervaringen, achtergrond en overtuigingen. Schrijver Anaïs Nin verwoordde dit fenomeen prachtig: “We don’t see things as they are, we see them as we are.”
Waarom blinde vlekken nuttig (en soms ook lastig) zijn
Blinde vlekken zijn heel menselijk en niets om je voor te schamen. Ze helpen ons snel beslissingen te nemen, wat nuttig is in levensbedreigende situaties. Maar in veel andere gevallen vormen ze eerder een belemmering dan een hulpmiddel.
Wanneer een probleem niet levensbedreigend is, helpt het om niet direct in actie te schieten. In plaats daarvan kun je ruimte creëren om de werkelijke oorzaak van het probleem te onderzoeken. Deze ruimte ontstaat wanneer je jezelf toestaat het antwoord niet te weten en een onderzoekende houding aanneemt. Kwetsbaarheid tonen door vraagtekens te zetten bij je eigen overtuigingen (of die van je team) kan spannend zijn, maar het is ook enorm krachtig.
Een voorbeeld: De vliegtuigen van WOII
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden dagelijks vliegtuigen ingezet voor bombardementsmissies vanuit Engeland naar Duitsland. Veel vliegtuigen keerden niet terug, en de vliegtuigen die wél terugkwamen, waren vaak zwaar beschadigd. De geallieerden wilden de verliezen beperken en onderzochten daarom de schade aan de teruggekeerde vliegtuigen.
De eerste gedachte was logisch: versterk de plekken waar de meeste schade zat. Maar dit zou leiden tot extra gewicht, meer brandstofverbruik en een slechtere aerodynamica. De vraag was of de vliegtuigen nog wel effectief konden vliegen.
De statisticus Abraham Wald bracht een geheel nieuw perspectief. Hij wees erop dat de analyse alleen rekening hield met de vliegtuigen die waren teruggekeerd en niet met de vliegtuigen die waren neergestort. Door de ‘overlevenden’ als enige basis te nemen voor verbetering, ging men voorbij aan de kwetsbaarheden van de verloren vliegtuigen.
Wald’s inzicht? De beschadigingen aan de teruggekeerde vliegtuigen zaten juist op plekken die kennelijk niet fataal waren. De echt kwetsbare plekken waren die waar geen schade te zien was op de teruggekeerde vliegtuigen—omdat een vliegtuig dat daar geraakt werd, niet terugkwam. Dit principe is een klassiek voorbeeld van survivorship bias(‘overlevingsvooroordeel’).
Wat kunnen we hiervan leren?
Het verhaal van Wald laat zien hoe belangrijk het is om onze blinde vlekken te herkennen en verder te kijken dan de meest voor de hand liggende oplossingen. Dit geldt niet alleen voor vliegtuigen, maar voor elk probleem in organisaties en complexe systemen. Door te erkennen dat je het niet weet en ruimte te maken voor onderzoek en reflectie, kun je structurele oplossingen vinden in plaats van symptoombestrijding.
Durf jij je blinde vlekken te onderzoeken?
Blinde vlekken herkennen en benoemen vraagt om moed en een open blik. Maar het is een essentiële stap om problemen fundamenteel op te lossen. Wil je meer weten over hoe jouw organisatie blinde vlekken kan identificeren en elimineren? Laten we samen in gesprek gaan!